Gepubliceerd door: Mária Ballendux-Bogyay Gepubliceerd op: Saturday 17 April 2010, 11:32

Overal ter wereld is het voor vele vrouwen een strijd om tussen werk en gezin een balans te vinden. Zo is het in Nederland en zo is het ook in Hongarije. In Nederland bieden de deeltijdbanen een mogelijke oplossing. Maar wat doet men in Hongarije, waar men het deeltijdwerken eigenlijk niet kent en waar veel vrouwen om financiële redenen moeten werken?

Eerst een terugblik op de loop van de emancipatie van de Nederlandse en de Hongaarse vrouw.
Nederlandse vrouwen maken op buitenlanders een zeer zelfbewuste en ambitieuze indruk. Maar ondanks de sterke mentale geëmancipeerdheid van de Nederlandse vrouw heeft Nederland, maatschappelijk gezien, toch vrij lang een zeer traditioneel gezinspatroon bewaard. Tot de jaren  vijftig van de vorige eeuw, werden vrouwen met een functie bij de overheid automatisch ontslagen als ze trouwden. Want de Nederlandse vrouw moest thuis blijven en zorgen voor de kinderen. De echte strijd voor het doorbreken van de traditionele rolverdeling binnen het Nederlandse gezin begon in de jaren zestig van de vorige eeuw. De feministische beweging was in Nederland radicaler dan in vele andere landen.

Ondanks de heftigheid van deze beweging gingen de Nederlandse vrouwen – in vergelijking met die in andere landen – echter vrij laat buitenshuis werken. De echte kentering voor wat de arbeidsparticipatie van de vrouwen in Nederland betreft, vond in de jaren tachtig van de vorige eeuw plaats. Zo’n dertig jaar geleden hebben ze massaal de arbeidsmarkt betreden.

Op het gebied van emancipatie van de vrouw bewandelt Hongarije een heel andere weg dan Nederland. Onder het communisme was  emancipatie van de vrouw een politiek programmapunt en de communisten trachtten dit te bereiken door de vrouw emancipatie op te dringen.  Volgens de communistische ideologie moest iedereen, dus ook elke gezonde vrouw werken. Aan mentale emancipatie werd daarbij helemaal niet gedacht. Het ging hier niet om echte emancipatie maar om werkkrachten. De vrouwen hebben op die manier de arbeidsmarkt massaal betreden. Noodgedwongen bevochten ze zich een positie in het openbare en het bedrijfsleven. Er was niet alleen een ideologische druk. Er kwam ook sociale acceptatie van de werkende vrouw. Bovendien: de lonen waren zo laag dat het tweeverdienerschaap vooral een kei harde
economische noodzaak was.

De door de communisten opgedrongen arbeidsparticipatie van de vrouw had ook positieve kanten. Iedereen moest werken of studeren en het onderwijs werd onder het communisme door de staat betaald. Veel meisjes en vrouwen gingen dus studeren. Drie generaties lang groeide het aantal vrouwen met een hoge opleiding en ontstond er een goed opgeleide vrouwelijke intellectuele laag. De werkende vrouw werd  geaccepteerd en serieus genomen. Zeker in het middenkader in het bedrijfsleven en in beroepen als juristen, artsen en leraren maar ook als ingenieurs vindt men veel vrouwen. Ook de Nederlandse mannen hebben al geleerd om hun vrouwelijke Hongaarse zakenpartners serieus te nemen.

Kinderopvang in het communistische Hongarije
Wel dient het gezegd te worden dat in de communistische jaren, zeker in vergelijking met Nederland, uitstekende voorzieningen zoals  uitstekende kinderopvang de dubbele taak van de vrouw vergemakkelijkten. Met het oog op het feit dat er al in de jaren zestig van de vorige eeuw te weinig kinderen in Hongarije kwamen, werd er ook in 1967 een financieel unieke voorziening geïntroduceerd. Deze voorziening heette kinderverzorgingverlof (gyermekgondozási segély in het Hongaars, afkorting: GYES). Het GYES systeem hield in dat vrouwen die voor deze unieke regeling in aanmerking kwamen, drie jaar lang thuis mochten blijven na de komst van hun eerste kind, zes jaar na het tweede kind en  negen jaar na hun derde kind. Ze kregen een bepaald percentage van hun salaris uitgekeerd. Hoe langer ze thuis bleven des te lager werd het  door de staat betaalde maandelijkse geldbedrag. Er waren natuurlijk gezinnen die wel het volledige salaris van de moeder misten. Bij deze gezinnen gingen de vrouwen zo snel mogelijk weer aan het werk. Bij hoger opgeleide vrouwen speelden carrièreoverwegingen ook een rol bij hun besluit om niet lang thuis te blijven. Toch was het systeem populair en gaf de vrouwen de mogelijkheid om met hun kinderen thuis te blijven.  Het aantal kinderen is in Hongarije ook aanzienlijk gegroeid deze jaren.

Kinderopvang in het huidige Hongarije
De kinderopvang, die in de communistische jaren zo goed was, is in het huidige Hongarije een probleem geworden. Door de staat gerunde crèches en kleuterscholen zijn betaalbaar maar er zijn er te weinig van. Privé instellingen zijn er genoeg, maar niet iedereen kan zich die  financieel veroorloven. Voor de grotere kinderen bestaat er nog de onder het communisme geïntroduceerde naschoolse opvang (napközi – in het Hongaars) maar dit is ook duur geworden. Wat blijft er voor de gewone werkende moeder over? De oma’s en de opa’s. Ze stonden al onder het communisme klaar om de kleinkinderen op te vangen en hielpen in de huishouding van hun kinderen. Zo is het gebleven.

Hulp van de grootouders voor hun werkende kinderen is ook in Nederland een gewoon verschijnsel geworden, maar met dit verschil dat de Nederlandse grootouders het liefst maar een bepaalde dag van de week en dan volgens vaste afspraak helpen om hun eigen vrijheid voor  reizen en hobby’s niet te verliezen. Dit in tegenstelling van de Hongaarse opa’s en oma’s die aan het zorgen voor hun kleinkinderen vaak een  fulltime baan hebben.

Tot geluk van vele Hongaarse vrouwen met kinderen is het GYES systeem ook na de omwenteling in stand gebleven. Maar gezien de grote  financiële consequenties van het systeem heeft een nieuwe regeling van 1 januari 2010 de drie jaar tot twee jaar gereduceerd. Deze maatregel leidde tot scherpe maatschappelijke discussie, want het systeem blijft populair en ongeveer 80% van de moeders maakt er gebruik van, zeker in het eerste jaar van hun kind. Zelfs kiest een klein deel van de Hongaarse vrouwen wier partner voldoende verdient, steeds vaker voor het  opvoeden van de kinderen in plaats van voor de arbeidsparticipatie. Het begrip főállású anyuka (fulltime moeder) wordt steeds meer  geaccepteerd in de samenleving.

Het is belangrijk voor de Nederlandse bedrijven om te weten dat een werkgever verplicht is om een werknemer die met zwangerschapsverlof is gegaan na de jaren van het GYES weer terug in dienst te nemen. Een andere vraag is of de werkgevers blij zijn met het systeem. Als de moeder, gedurende de GYES - jaren niets aan haar professionele ontwikkeling doet, kan ze aan de nieuw eisen van de markt niet voldoen. Voor de kleine firma’s is het bovendien een grote last als een goed opgeleide werkkracht voor 1-2 jaar wegvalt.

Ten slotte
De strijd van vele vrouwen om tussen werk en gezin een balans te vinden zal niet verdwijnen zolang het de vrouwen zijn die de kinderen ter  wereld brengen.

Maar een goede kinderopvang, de helpende hand van de werkgever en de groeiende sociale acceptatie van de veranderingen in het traditionele rolpatroon in het gezin vergemakkelijken de dubbele taak van de vrouw.