Gepubliceerd door: Raissa Bemelmans Gepubliceerd op: Wednesday 15 June 2005, 10:02

Hoe kon ik het weten ...

Een ongenode gast

Het moet 25 oktober 1956 zijn geweest.

Wij zouden net aan tafel gaan voor het avondeten. Plotseling hoorden we de bel aan de poort. Mijn vader ging kijken wie dat zou kunnen zijn. Gehaast en angstig om zich heen kijkend kwam hij alleen terug de kamer in. Hij was ontzet. Mijn moeder, mijn grootmoeder en wij jonge kinderen - mijn jongere zus en ik - zaten erg geschrokken midden in de kamer. Ik voelde dat er iets ernstigs aan de hand was maar hoe zou ik kunnen weten waar het over ging. Ik wist niet wie er had aangebeld, wat de oorzaak was van de verbijstering die bij mijn vader teweeggebracht was. Ik was nieuwsgierig en wachtte vol spanning de ontwikkelingen af. Het leek erop dat mijn grootmoeder de gang van zaken in handen nam.

Mijn zus en ik werden door haar opgevoed omdat mijn moeder een baan had. Mijn grootmoeder heeft in haar leven veel meegemaakt. Zij overleefde twee wereldoorlogen en drie revoluties. Van het gesprek, dat mijn ouders zeer zacht maar duidelijk nerveus voerden, hoorde ik slechts, dat mijn vader heel rustig maar met bevende stem zei:" Wegsturen kan ik hem niet. Ik kan dat niet met mijn geweten in overeenstemming brengen. Hij smeekte mij om hulp en zei dat niemand hem bij mij zou zoeken. Hij heeft drie kinderen. Ik moet mij menselijk opstellen". Waarop mijn oma kalm maar resoluut antwoordde: "Mijn zoon, je kunt het op één voorwaarde doen: wanneer uitsluitend ik met hem in contact zal blijven". Daarna trok mijn grootmoeder haar mantel aan, nam de poortsleutel mee en ging voorzichtig de tuin in. Het was inmiddels al erg donker geworden en de straatverlichting werkte niet. Men kon slechts het knarsen horen van de verroeste tuindeur die openstond en het voorzichtig schuifelen van voetstappen op de buitentrap, die naar de zolder voerde. Onze zolder werd niet gebruikt. Ik zelf, als kind, was er nooit op geweest. Ik durfde er namelijk niet naar binnen te gaan omdat ik doodsbang was voor muizen en spinnen. Wie of wat zou daar nu zoeken - ging het door mijn hoofd. Het leek wel of die paar minuten voordat mijn grootmoeder weer naar binnen kwam een eeuwigheid duurden. Terug in de kamer zei mijn oma:"' Iedereen blijft hier en ik breng hem iets te eten en te drinken."

23 oktober 1956 - begin van de opstand tegen de Russische bezetters.

Mijn ouders verzwegen - bezorgd voor de kinderen - de afschuwelijke gebeurtenissen die zich tijdens de oktober dagen in 1956 in meerdere wijken van de hoofdstad afspeelden. Wij woonden in een buitenwijk - de tuinwijk Zugló - van Boedapest. Daar ben ik opgegroeid. In deze veilige omgeving had ik niet kunnen weten dat op 23 oktober een grote menigte demonstranten uit solidariteit met stakers in Polen, eerst naar het standbeeld van de Hongaarse dichter Sándor Petőfi ging, wiens naam in Hongarije symbool voor vrijheid staat. Later liepen de vreedzame demonstranten naar het standbeeld van de Poolse generaal József Bem, die de Hongaren in hun vrijheidsstrijd tegen de Habsburgers in 1849 geholpen had.

Toen wist ik ook niet, dat er later, tegen de avond een grote groep mensen in het Városliget (Stadspark) naar het Stalin standbeeld ging. De opstandelingen haalden de acht eter hoge bronzen figuur van de nog hogere sokkel neer . Het beeld werd onthoofd en verbrijzeld in duizenden stukken die als souvenir werden meegenomen. Natuurlijk wist ik ook niet, dat het afbreken van het Stalin standbeeld - niet ver van ons huis in Zugló - eigenlijk het werkelijke begin vormde van de opstand vijftig jaar geleden tegen het stalinistische Hongaarse regime en de Sovjetbezetters.

Dagen van vreugde en verdriet

Rond 26 oktober bemerkte ik, dat iedereen in mijn omgeving heel erg gelukkig was. De radio had namelijk gemeld, dat de liberale communist Imre Nagy premier werd en dat de Russen zich uit het land hadden teruggetrokken en de politieke gevangenen werden vrijgelaten. Op 1 november kondigde Nagy aan, dat Hongarije uit het Warschaupact stapte en neutraal werd. "Ik kan het niet geloven" - zei mijn vader, "dat wij onafhankelijk worden en ik ben bang, dat het niet waar is". Dit waren slechts gevoelens van mijn vader, die tot zijn dood in 1983 met het communisme duidelijk nooit iets te maken wilde hebben, maar de feiten kende hij nauwelijks. Hij wist niet dat de Sovjetbestuurders aarzelden of ze de nieuwe status van Hongarije zouden accepteren of niet. Het ging om de Finnlandisering van Hongarije. Dat hield in, dat het land onafhankelijk zou worden in zijn binnenlands beleid, maar wat de buitenlandse aangelegenheden betrof, zou men samen moeten werken met de Sovjet broeders.

Maar de neutraliteitsverklaring van Hongarije was voor de Sovjet - Unie een signaal zijn troepen terug te sturen naar Boedapest. De Sovjet troepen hadden zich al tussen 2 en 4 november rond het vliegveld van Boedapest samengetrokken. Het zal 2 of 3 november ‘s-morgens geweest zijn, dat er iemand aanbelde. Mijn vader ging naar de poortdeur. Béla, één van zijn goede vrienden stond voor de deur. Na een kort gesprek met Béla kwam mijn vader weer stralend binnen en zei: " De Amerikanen komen ons helpen. Béla heeft het uit betrouwbare bron vernomen." Toen ging mijn vader met dit goede bericht naar de buren. Maar toen hij later terug kwam was zijn blik bedroefd. Hij begon zich het waarschijnlijk te realiseren dat die paar gelukkige dagen slechts een droom waren, weliswaar een mooie droom, maar één, waar onvermijdelijk een einde aan kwam.

En mijn vader had gelijk. Op

4 november begon het Sovjet - offensief. De toenmalige internationale situatie in de wereld was voor de Sovjet-Unie bijzonder gunstig. Nasser, de president van Egypte had het Suezkanaal genationaliseerd. Israël, Frankrijk en Groot-Brittannië ondernamen een militaire actie tegen Egypte. De Sovjet-Unie steunde Egypte openlijk tegenover de westerse landen. Beide partijen waren echter bang voor een militaire confrontatie. Dus de Sovjet-Unie zou geen verdere stappen nemen om Egypte te steunen en in ruil daarvoor zouden de westerse landen zich niet bemoeien met de binnenlandse aangelegenheden van de communistische landen. De invloedssferen in Europa lagen daarmee vast. Nagy vroeg tevergeefs om internationale hulp.

De Amerikaanse radiostations hadden de Hongaren aangemoedigd om in verzet te komen. Hierbij werd de indruk gewekt, dat de Amerikanen de Hongaren te hulp zouden schieten. Maar dit gebeurde niet. Op die manier werd de weg vrijgemaakt om de Hongaarse vrijheid met geweld weer af te pakken.

Pas later wist ik, ....

Omdat het praten over 1956 bij ons in de familie -waarschijnlijk uit angst- lang taboe is geweest, hoorde ik pas later, dat een deel van de opstandelingen tijdens de stormachtige dagen van oktober 1956, agenten van de gehate stalinistische geheime dienst ( AVH ) heeft vermoord. Dit zou misschien ook het lot zijn geweest van onze ongenode gast van 25 oktober, die mijn grootmoeder in de avondschemering op onze zolder een paar dagen met eten en drinken in leven heeft gehouden.

Pas later kwam ik aan de weet, dat deze bezoeker István was, de personeelschef van mijn moeder op haar werk en een van de agenten van de AVH.

Nationale feestdag

Sinds 1989 is 23 oktober een van de Hongaarse nationale feestdagen is geworden. Dit betekent echter geen echte toenadering tussen de verschillende politieke richtingen in Hongarije. Tot op heden is er geen consensus over 1956 in het land. In 1956 hebben de verschillende politieke krachten getoond wel in staat te zijn om samen te werken in zaken die voor de gehele natie belangrijk waren.

Het schijnt dat eenheid en solidariteit tussen verschillende lagen van de Hongaarse samenleving slechts bestaan hebben tijdens die paar mooie dagen in de herfst van 1956. Na 1956 werd het volk weer in tweeën verdeeld: aan de ene kant diegenen die geen duimbreed van de idealen van de opstand wilden afwijken en aan de andere kant diegenen die omwille van een zekere levensstandaard of gewoon om te overleven meelopers waren. En 50 jaar na de opstand is Hongarije nog altijd een diep verdeeld land. 1956 ligt politiek nog altijd gevoelig.

De betekenis van 1956

De opstand was verloren, maar hij heeft een reusachtige uitwerking gehad. Door deze opstand werd Hongarije opnieuw op de kaart gezet en de communistische structuur begon plotseling barsten te vertonen. De geest was uit de fles en geen mens wist hoe hem er weer in terug te krijgen. Velen hebben het gevoel, dat men in het buitenland tegenwoordig meer waardering opbrengt voor de gebeurtenissen van 1956, dan in Hongarije zelf. In het tegenwoordige Hongarije is het merendeel van de ensen er onverschillig voor. Alsof er een donkere sluier omheen hangt. Hun zorg is het te voorzien in hun levensonderhoud.

Op dit moment zijn ze misschien nog niet arm, maar hun grootste angst is het om het binnenkort te worden. Inderdaad, na 1989 worden de Hongaren overspoeld met het waarden patroon van de consumptie maatschappij, met de grote rol van het geld en met een steeds meer verhardende en onfatsoenlijke politiek. Verder gingen de veranderingen te snel en de mensen hebben moeite om die te verwerken.

Toekomst

Ik weet het niet, maar ik hoop dat Hongarije, ondanks alle moeilijkheden, het weer zal redden. Ik hoop en geloof het omdat ik weet, dat "het eiland" Hongarije duizend jaar heeft weten te overleven in een "zee" van Slaven en Germanen. Dit getuigt van overlevingsdrang , van geestelijke creativiteit en van aanpassingsvermogen. Ergens schrijft de bekende Hongaarse schrijver Sándor Márai : "in het leven is er een of andere onzichtbare hand die de regie voert over de dingen die volbracht moeten worden". Misschien hoopte ook mijn vader op die helpende hand op die ene dag in oktober 1956, toen hij, ondanks de niet geringe risico's waarschijnlijk het leven redde van István, de AVH agent. Ik weet het niet maar ik hoop dat deze "onzichtbare hand" ook de Hongaren zal helpen de kracht te vinden om in deze nieuwe fase van de Hongaarse geschiedenis hun weg te vinden.

Tekst en foto's: Maria Ballendux - Bogyay Hongaarse taal - en cultuurtrainster

Eerder gepubliceerd in HongarijeinZaken editie 5. Bestellen?