Gepubliceerd door: Raissa Bemelmans Gepubliceerd op: Wednesday 21 January 2009, 09:29

Over 1 jaar is de Hongaarse stad Pécs Culturele Hoofdstad van Europa. De initiatiefnemers hoopten van Pécs een bruisende cultuurstad te maken die kan concurreren met grote broer Boedapest. Maar de politiek werkt niet mee. "De politici hier geven niets om de culturele plannen."

Het is bitterkoud in het oude laboratorium van de Zsolnaykeramiekfabriek in Pécs. Balázs Szász (29) excuseert zich voor de kille ontvangst. "We hebben hier geen verwarming, dus alle activiteiten staan even stil. En oh ja, het water komt uit de kelder omhoog!" Als het weer het toelaat gebruiken Balázs en een aantal vrienden het oude lab, door hun ‘Labor' genoemd, als werkplaats en expositieruimte. Aan de stenen muur hangen foto's en kunstwerken. Er is ook een podium gebouwd voor voorstellingen, compleet met een toneelgordijn. "Dit is tegenwoordig dé plek voor jonge mensen uit Pécs om te musiceren, theater te maken of met beeldende kunst bezig te zijn," vertelt Balázs, zelf journalist en schrijver.

Het kleinschalige project in Labor is een bescheiden opmaat naar het jaar 2010. Dan is de Zuid-Hongaarse stad Pécs, samen met Istanbul en het Duitse Essen, Culturele Hoofdstad van Europa. Volgens de originele plannen voor 2010 moet de Zsolnay fabriek uit 1853 grondig gerenoveerd worden. Lang was deze fabriek een wereldberoemde leverancier van porselein en keramiek. Nu staan de meeste gebouwen van het enorme complex leeg. De bedoeling was dat de lege ruimtes in 2010 gevuld zouden zijn met ateliers en werkplaatsen, maar ook met restaurants en cafés. Hier moest ‘het huis van de creatieve industrie' komen, waar jonge kunstenaars, architecten en vormgevers konden werken.

De (politieke) praktijk

Klinkt goed. Op papier dan. Maar er is nog krap een jaar te gaan en er zijn nog geen concrete bouwplannen aangekondigd. Daarnaast moet er een concerthal, een nieuwe bibliotheek en een expositieruimte worden gebouwd. Alleen de bibliotheek zal waarschijnlijk af zijn voor de aftrap van het culturele jaar. Een van de belangrijkste oorzaken voor de trage voortgang is de lokale politiek. Hiervan werd in de afgelopen jaren de één na de andere projectleider het slachtoffer. Een van hen is Gabor Freivogel (44) die tot juni 2007 hoofdarchitect was voor de bouwplannen voor 2010, waartoe ook de renovatie van de Zsolnay fabriek behoorde. Na kritische uitspraken in de media werd hij ontslagen.

"Het grootste probleem was dat ik onafhankelijk probeerde te zijn van lokale politieke belangen", vertelt Gabor, "maar de lokale politici zijn niet in staat om controle uit handen te geven. De politici hier staan allemaal nog in een communistische traditie waarin machtsbehoud belangrijker is dan goed bestuur." Het Zsolnay project was voor Freivogel destijds prioriteit. In november 2006 organiseerde de architect een conferentie over de renovatie van de fabriek, maar deze werd een week van tevoren om onduidelijke redenen afgelast door het lokale bestuur. "De politici hier geven niets om de culturele plannen, het gaat ze puur om macht en controle. Ze hebben geen enkel idee vanuit zichzelf. Daarom lopen de zaken nu zo verkeerd. Men heeft geen idee wat er echt moet gebeuren."

De zorgen over de trage voorbereidingen worden breed gedeeld. Begin 2008 trok een groep Hongaarse intellectuelen in een open brief aan de krant Népszabadság aan de bel. Volgens hen staan de voorbereidingen nog steeds stil. Ook de cultureel attaché van de Nederlandse ambassade Jan Kennis vindt de situatie nog steeds weinig hoopvol. "Afgelopen september zou een artistieke commissie de inhoudelijke plannen voor 2010 presenteren, maar er is nog niks bekend. Een jaar van tevoren zouden de plannen toch bekend moeten zijn," zegt Kennis. Het grootste probleem is dus dat er door de bestuurlijke complicaties maar geen duidelijke besluiten worden genomen. Onlangs stuurde Kennis een uitgebreid voorstel naar de organisatie van Pécs 2010 om een deel van het succesvolle Low festival ook in Pécs te organiseren. Maar een reactie bleef uit.

Gebrek aan inspiratie

Intussen gaat Balázs door met Labor, dat tot maart 2009 open kan blijven. Dan moet de renovatie van de fabriek gaan beginnen. Maar het idee van het complex als ‘huis voor de creatieve klasse' ligt inmiddels bij het oud papier. Het nieuwe plan van de gemeente is dat Zsolnay een toeristische attractie wordt met een ‘museum voor wetenschap en techniek' en een klein winkelcentrum. Dit is volgens Balázs weer een beslissing waardoor veel inwoners van Pécs zich niet meer betrokken voelen bij het project Pécs 2010. "In het begin had iedereen inspraak. De aanvraag voor Pécs 2010 kwam voort uit een initiatief van betrokken burgers. Er waren meer dan 300 mensen bij betrokken. Nu politici het hebben overgenomen zijn alle deuren ineens gesloten," zegt Balázs. Een cultureel aanbod voor jongeren is volgens de jonge schrijver cruciaal voor Pécs. "De jongeren missen hier inspiratie", vertelt hij. "Als je ook maar ergens goed in bent, dan vertrek je naar Boedapest. Er is hier een universiteit van 40.000 studenten. Toch verlaten alle jongeren Pécs zodra ze zijn afgestudeerd. Maar het is niet gezond voor een land als alles gecentreerd is op één plek."

Sinds de sluiting van de mijnen begin jaren negentig is de werkloosheid in het 180.000 inwoners tellende Pécs flink toegenomen. Nu moet de stad op zoek naar nieuwe manieren om economisch te groeien. Pécs lijkt nu een stad te zijn van oude glorie. Er zijn veel mooie oude gebouwen, maar de infrastructuur is nog gebrekkig. Er is bijvoorbeeld niet eens een snelweg tussen Pécs en Boedapest. Volgens de jonge universitair docent István Tarrósy (35) moet het project Pécs 2010 dan ook in dit licht worden gezien. Tarrósy leidde het team dat de aanvraag schreef waarmee de titel van culturele hoofdstad werd binnengehaald. Hij zag de aanvraag vooral als een manier om structureel te investeren in de stad en haar omgeving. Tarrósy: "Het is niet belangrijk of alle geplande bouwwerkzaamheden op tijd af zijn.

Cruciaal is dat we jonge mensen voor Pécs weten te behouden door te investeren in de cultuur en in de creatieve industrie. Dat zal ooknieuwe economische activiteiten aantrekken." Ook Balázs blijft positief. Hij werkt nu aan een plan voor een alternatief programma voor 2010. Balázs: "Wij blijven onze activiteiten organiseren, ook al komen die gebouwen er allemaal niet en krijgen we geen geld voor onze eigen projecten. En ook de politiek hebben we niet nodig."

Al elf jaar woont ze in Nederland, maar zodra de Hongaarse Petra Fuzes (31) hoort dat haar ‘eigen' Pécs culturele hoofdstad wordt is debeslissing niet moeilijk meer: ze gaat terug naar huis.

De in Pécs geboren Petra Fuzes kwam elf jaar geleden als au pair naar Nederland en is nooit meer weggegaan. Ze studeerde aan de kunstacademie in Den Haag en werkt nu onder meer voor de Rijksacademie in Amsterdam. Daar werkt ze als lithograaf en helpt ze Nederlandse en buitenlandse kunstenaars van de academie om met grafische machines te werken. Nu haar geboorteplek Pécs Culturele Hoofdstad wordt, gaat ze terug. "Ik zat er al een tijd over te denken om terug te gaan, maar nu is het de perfecte timing." Haar plan is om haar huidige werk voort te zetten in haar thuisland. Ze wil een grafische werkplaats voor kunstenaars beginnen, want die zijn er nauwelijks in Hongarije, en zeker niet in Pécs. Petra heeft door haar werk al verschillende tweedehands grafische machines weten aan te schaffen, en deze zijn in februari 2008 op transport gegaan naar Pécs. Ze dacht er eerst sterk over om zich op te geven voor een plek in het Zsolnay complex, maar twijfelt daar nu over.

"De situatie is nog te onzeker voor me," zegt Petra. Mocht Petra de werkplaats van de grond krijgen dan is het nog de vraag of het project succesvol zal zijn. Zijn er wel genoeg mensen in Pécs die gebruik willen maken van lithopersen, etspersen en andere grafische machines? Petra wil bespreken met de universiteit van Pécs of zij gebruik willen maken van haar toekomstige werkplaats. Ook zijn er volgens haar veel middelbare scholen die veel met kunst doen.

"We moeten meer geloof hebben in Pécs als culturele regio, want het is altijd Boedapest voor en na! Hiervoor moeten we ook met nieuwe ideeën komen. Ik heb met Hongarije nog steeds het gevoel dat heel veel mogelijk is, omdat het land in een overgangsperiode zit. Nog niet alles ligt vast, is gereguleerd. Het Zsolnay project kan veel jongeren een kans geven."

Eerder gepubliceerd in HongarijeinZaken editie 14. Bestellen?